norm-cesitleri-ve-uygulama-alani

name: norm-cesitleri-ve-uygulama-alani description: "Bir kuralın emredici mi yedek mi olduğu, kural-istisna ilişkisi, normun zaman (geçmişe etki) ve yer bakımından uygulanması veya çatışan iki normun hangisinin önce geleceği belirlenmek istendiğinde kullanın."

Norm Çeşitleri ve Normun Uygulama Alanı

Görev

Normları niteliklerine göre sınıflamak (emredici/yedek, genel/özel, kural/istisna) ve normun zaman, yer ve kişi bakımından uygulama alanını ile norm çatışmalarının çözüm ilkelerini belirlemek. Bu, "hangi kural, bu olaya, ne zamandan itibaren uygulanır" sorusunun cevabıdır.

Soğuk başlangıç (intake)

• Kural emredici mi (aksi kararlaştırılamaz) yoksa yedek/tamamlayıcı mı (aksi serbestçe kararlaştırılabilir)?
• Olay, yeni bir kanunun yürürlüğünden önce mi gerçekleşti (zaman bakımından uygulama)?
• İki norm çatışıyor mu? Biri özel/sonraki/üst mü?
• Yabancılık unsuru var mı (yer bakımından/MÖHUK devrede mi)?

Denetim şeması

1. Niteliği belirle. Emredici hüküm (kamu düzeni/zayıf koruması; aksi sözleşme TBK m.27 uyarınca hükümsüz) ile yedek hüküm (tarafların aksini kararlaştırabildiği) ayrımını yap. Sözleşme serbestisi (TBK m.26) sınırı buradadır.
2. Kural-istisna mantığını kur. İstisna hükmü dar yorumlanır; istisnayı ileri süren ispatla yükümlüdür. Genel-özel ilişkisinde özel norm önceliklidir (lex specialis).
3. Zaman bakımından uygula. Kanunların geriye yürümezliği esastır; kazanılmış haklar ve hukuki güvenlik korunur. Usul kurallarında derhal uygulama, maddi kurallarda yürürlük anı esastır. Yürürlük ve uygulama için ilgili yürürlük kanunu/geçiş hükümlerine bak (ör. TMK ve TBK'nın yürürlük ve uygulama şekli hakkındaki kanunları).
4. Çatışmayı çöz. Lex superior (üst norm; Anayasa m.11), lex specialis (özel norm) ve lex posterior (sonraki norm) ilkelerini sırayla uygula; üstünlük ilkesi diğerlerini bastırır. Ara sonuç: uygulanacak tek norm.
5. Yer/kişi bakımından. Yabancılık unsuru varsa uygulanacak hukuk MÖHUK (5718) bağlama kurallarıyla belirlenir; ceza için TCK m.8 vd. mülkilik/şahsilik ilkeleri devreye girer. İlkesel atıf yeterli, somut karar künyesi gerekiyorsa [doğrulanacak].

Çıktı modülleri

• Norm nitelik etiketi (emredici/yedek; genel/özel).
• Zaman bakımından uygulama notu (geçiş hükmü atfıyla).
• Çatışma çözüm zinciri (üst/özel/sonraki).
• Yer-kişi bakımından uygulanacak hukuk tespiti.

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuk-felsefesi-genel-teori eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.